Συνάνθρωποί μας που μέχρι χθες ήταν από «αόρατοι» μέχρι «πάριες» μεταμορφώνουν το δυσβάσταχτο βίωμα σε εκπαιδευτικό εργαλείο και το μοιράζονται, με παρρησία, στις σχολικές αίθουσες.
«Με λένε Μαρία. Με λένε Γιώργο, Γιάννη, Σπύρο, Ιωάννα, Τάσο, Δάφνη, Νίκο. Είμαι το τυπικό έφηβο παιδί. Ζω στις καλές περιοχές, ζω στη φούσκα μου. Η οικογένειά μου έχει μία σχετική άνεση, πάω σχολείο, φορώ καθαρά ρούχα και έχω όνειρα. Σήμερα, οι συγκυρίες με έφεραν στο κέντρο της Αθήνας, ένα μέρος πανέμορφο, με ιστορία, κήπους, πολιτισμό, τουρίστες και αξιοθαύμαστη αρχιτεκτονική. Άλλωστε, μόνο αυτό βλέπω στην τηλεόραση, στις αναρτήσεις από ξένους και ντόπιους, μόνο αυτό διδάσκομαι στο σχολείο. Η μαμά πάντα με συμβουλεύει να μην κυκλοφορώ στο κέντρο, λέει φοβάται. Σήμερα, μπαίνω στο πούλμαν του σχολείου μου. Φτάνουμε στον προορισμό μας, είμαστε στην Ομόνοια, κοντά στην πλατεία Βάθης. Κατεβαίνω και νιώθω περίεργα, άβολα, φοβάμαι, παρότι η εικόνα που βλέπω δεν μου είναι ξένη. Σήμερα θα πάμε στη “σχεδία”. Δεν ξέρω τι ακριβώς είναι αυτό, πέραν του ότι πρόκειται για έναν οργανισμό που στηρίζει τους άστεγους. Γνώρισα δύο: έναν άνδρα και μία γυναίκα με τελείως διαφορετικές ιστορίες, πορείες. Κι,όμως, σήμερα και εγώ και οι συμμαθητές μου και αυτοί βρισκόμαστε στο σημείο τομής. Αλήθεια, πόση δύναμη θέλει να μοιράζεσαι μία προσωπική εμπειρία που σε οδήγησε στο χείλος του γκρεμού; Πόση δύναμη θέλει, στην τελική, να το παραδεχθείς στον ίδιο σου τον εαυτό; Προχωράμε στα στενάκια της Αθήνας. Ομόνοια, Μεταξουργείο. Οι οδηγοί μας μιλούν για τη “σχεδία”, την ιστορία της και το έργο που επιτελεί. Μιλούν, όμως, και για θέματα εκτός των πλαισίων του οργανισμού. Μιλούν για τις δυσκολίες, τους κινδύνους, τη δυστυχία, τις ουσίες, τη διακίνηση, τους οίκους ανοχής. Κοιτούν κατάματα και, ξαφνικά, κανείς δεν μπορεί να κρυφτεί από τα λόγια και τις εικόνες. Ίσως αυτό να παραβιάζει τα όρια μίας σχολικής εκπαιδευτικής εκδρομής. Ίσως και όχι. Ίσως αυτός ακριβώς να έπρεπε να είναι ο στόχος μίας εξόρμησης, να είναι πλήρως μορφωτική». «Με λένε Μάρα, Διονύση, Νέλλα. Είμαι παιδί της Αθήνας, παιδί του κέντρου. Βρίσκω μία γοητεία στην ασχήμια του κέντρου. Το πρόσωπο της Αθήνας έχει μύτη: το μέρος που δεν μπορείς να δεις κοιτώντας μπροστά σου, το τυφλό σημείο, το σημείο που βλέπεις μονάχα στον καθρέφτη. Αν στραβώσεις το βλέμμα σου από το καθαρό οπτικό πεδίο ή αγγίξεις με το βρώμικό σου χέρι το απροστάτευτο δέρμα δίχως τη στρώση λίπους, μπορεί να αισθανθείς κάτι. Μπορεί να αισθανθείς τα παιδιά της σκιάς, τους απροστάτευτους, τους ευάλωτους, αυτούς που σιχάθηκαν, αυτούς που χάθηκαν πίσω από μηδενικά και υποτυπώδεις αξίες ανθρωπισμού, αυτούς που βρίσκονται στο περιθώριο από όλους, ακόμα και από τους αγαπημένους τους, αυτούς που κλώτσησε η μοίρα, αυτούς που η ζωή και οι άνθρωποι τούς φέρθηκαν σκάρτα. Και, άρα, προς τι οι θεωρητικές αξίες και τα επιχειρήματα περί ισότητας και ελευθερίας; Η ηθική είναι ωραία, το ίδιο και ένας εγκέφαλος που ανακατεύει διάσπαρτες σκέψεις, αλλά η πράξη;».
Τα παραπάνω λόγια ανήκουν σε μαθητές του Πρότυπου ΓΕΛ Αναβρύτων, οι οποίοι -πριν από καιρό- συμμετείχαν σε μία «Αόρατη Διαδρομή», τον βιωματικό κοινωνικό περίπατο που οργανώνει εδώ και δώδεκα χρόνια η «σχεδία» (από το Σεπτέμβριο του 2014). Με οδηγούς νυν και πρώην άστεγους συμπολίτες μας, οι συμμετέχοντες περπατούν σε γειτονιές του κέντρου της Αθήνας και έρχονται σε επαφή με μια πλευρά της πόλης που, συνήθως, μένει εκτός οπτικού πεδίου: τη ζωή του δρόμου, αλλά και της αλληλεγγύης, της ενσυναίσθησης.
Ο χαρακτηρισμός «αόρατη» δεν είναι τυχαίος. Περιγράφει ακριβώς αυτή τη διάσταση της πραγματικότητας που υπάρχει δίπλα μας, αλλά σπάνια τη βλέπουμε. Η διαδρομή κινείται σε γνώριμους δρόμους, κοντά στους βασικούς άξονες της πόλης. Μέσα από τις ιστορίες των ανθρώπων που τη συνοδεύουν, όμως, καταφέρνει να μετακινεί το βλέμμα από το στερεότυπο στην κατανόηση.
ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΑ ΣΤΕΡΕΟΤΥΠΑ
Το ιδιαίτερο στοιχείο της εμπειρίας είναι ότι η αφήγηση γίνεται από τους ίδιους τους οδηγούς που τη βίωσαν. Μοιράζονται προσωπικές ιστορίες απώλειας, αλλά και προσπάθειας για επανεκκίνηση. Να ξαναπάρουν τη ζωή τους στα χέρια τους.Έτσι, ειδικά για τους νέους, η περιήγηση μετατρέπεται από έναν απλό περίπατο σε μια ζωντανή μαρτυρία για το πώς μπορεί να χαθεί – αλλά και να ξαναβρεθεί – το νήμα της ζωής. Ο «άστεγος» παύει να είναι μια γενική κατηγορία. Αποκτά πρόσωπο, ιστορία, παρελθόν — γίνεται άνθρωπος με διαδρομή, επιλογές, λάθη και δεύτερες ευκαιρίες.
Το εκπαιδευτικό αποτύπωμα μιας «Αόρατης Διαδρομής» είναι ουσιαστικό. Καλεί τους μαθητές να ξεπεράσουν φόβους και στερεότυπα, να δουν τον άστεγο ως άνθρωπο με ιστορία και εξέλιξη. Κυρίως, τους φέρνει αντιμέτωπους με μια δύσκολη αλλά υπαρκτή πλευρά της ζωής, εκείνη που συχνά παραμένει εκτός σχολικών βιβλίων, αλλά βρίσκεται λίγα μόλις τετράγωνα μακριά.
Η δράση των «Αόρατων Διαδρομών» έχει προσελκύσει εκατοντάδες σχολεία όλα αυτά τα χρόνια. Δεν είναι λίγα τα σχολεία που το έχουν εντάξει πια, στο ετήσιο καλεντάρι των δραστηριοτήτων τους. Μόνο το χειμώνα που μας πέρασε, τις «Αόρατες Διαδρομές» περπάτησαν εκατοντάδες μαθητές από 19 συνολικά σχολεία.
Ο αντίκτυπος της δράσης στις νεότερες ηλικιακές ομάδες —όπως αποτυπώνεται στα μηνύματα μαθητών και εκπαιδευτικών μετά τη συμμετοχή τους— αλλά και το όφελος για τους ίδιους τους οδηγούς αποτέλεσαν το έναυσμα για τη διεύρυνση του προγράμματος των κοινωνικών περιηγήσεων.
Να μην «περιμένουμε» να έρθουν οι μαθητές, αλλά να πάμε εμείς να τους βρούμε. Να πάει η «σχεδία» στο σχολείο, ακολουθώντας το παράδειγμα και άλλων περιοδικών δρόμου του εξωτερικού, όπως του αυστραλιανού «The Big Issue»ή του ελβετικού «Surprise».
Ηταν μία σκέψη που γυρόφερνε χρόνια στο μυαλό μας και, πλέον, μπαίνει στη φάση της υλοποίησης, μέσα από την ένταξή του στο πρόγραμμα «VITA Ορατότητα, Συμπερίληψη, Μετασχηματισμός, Συνηγορία», το οποίο φέρει την υποστήριξη του ιδρύματος Μποδοσάκη.
«Βασική επιδίωξη του προγράμματος είναι η ενίσχυση της ενεργού συμμετοχής ευάλωτων ομάδων στην πολιτική και τη δημόσια ζωή, στο πλαίσιο της πρόσκλησης για την προστασία και προώθηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της δημοκρατίας και της ισότητας. Στόχος του έργου είναι η ενδυνάμωση της ικανότητας ατόμων που βιώνουν ακραία φτώχεια, αστεγία και κοινωνικό αποκλεισμό να αποκτήσουν φωνή, να εκπροσωπούν τα συμφέροντά τους και να συμμετέχουν ισότιμα στη δημόσια σφαίρα. Ταυτόχρονη επιδίωξη είναι μέσα από τα βιωματικά εργαστήρια στα σχολεία και τις κοινωνικές περιηγήσεις “αόρατες διαδρομές” είναι το κεφάλαιο της αστεγίας να διεισδύσει περισσότερο στους μαθητές», αναφέρει ο υπεύθυνος κοινωνικών προγραμμάτων της «σχεδίας» Νικόλας Κoρτέσης, προσθέτοντας ότι «την ιδέα να μπει η “σχεδία” στα σχολεία την επεξεργαζόμαστε εδώ και χρόνια. Πλέον, με τα βιωματικά εργαστήρια, θα έχουμε τη δυνατότητα, μέσα από μια συγκεκριμένη εκπαιδευτική μεθοδολογία, να προσεγγίσουμε τα σχολεία και να δημιουργηθεί ένας ακόμα κύκλος επαφής και σύνδεσης των αόρατων ανθρώπων με τους μαθητές».
Τα βιωματικά εργαστήρια αναμένεται να ενεργοποιηθούν με τη νέα σχολική χρονιά και ήδη έξι ωφελούμενοι της «σχεδίας» εκπαιδεύονται προκειμένου να υποστηρίξουν τη νέα αυτή δράση.
«Κεντρική επιδίωξη του έργου είναι όχι μόνο η ενδυνάμωση της ομάδας-στόχου, αλλά η διαμόρφωση των όρων για την ουσιαστική και βιώσιμη συμμετοχή και αυτοεκπροσώπησή της. Η προσέγγισή μας δεν περιορίζεται στη μεταβολή του τρόπου ζωής και δράσης των συμμετεχόντων. Επεκτείνεται μακροπρόθεσμα στο μετασχηματισμό των θεσμικών δομών λήψης αποφάσεων, ώστε η φωνή των πιο φτωχών να ενταχθεί στο επίκεντρο της δημοκρατικής διαδικασίας» συμπληρώνει ο κ. Κορτέσης.
ΤΟ ΚΑΤΟΡΘΩΜΑ
«Στόχος μας είναι να βάλουμε τη “σχεδία” και μέσω αυτής την αλληλεγγύη, την ενσυναίσθηση, την ευαισθητοποίηση στα σχολεία και, ταυτόχρονα, να δημιουργήσουμε ανθρώπους που σήμερα είναι από αόρατοι μέχρι και παρίες να γίνουν ‘δάσκαλοι’, community leaders», αναφέρει ο διευθυντής της «σχεδίας» Χρήστος Αλεφάντης, και εξηγεί ότι «ο τρόπος που έχει δομηθεί το πρότζεκτ ακουμπά στα πρότυπα των αντίστοιχων προγραμμάτων που κάνουν τα περιοδικά δρόμου στην Ελβετία και την Αυστραλία. Πέρυσι το Μάρτιο, διεξήχθη στη Βασιλεία το συνέδριο του δικτύου γερμανόφωνων περιοδικών δρόμου, στο οποίο συμμετείχε, ως παρατηρητής, και η «σχεδία». Στο επίκεντρο των παρουσιάσεων και των εργαστηρίων που διοργανώθηκαν από τους οικοδεσπότες βρέθηκε το πρόγραμμα κοινωνικών περιηγήσεων του ελβετικού περιοδικού «Surprise», το οποίο έχει αναπτυχθεί μεθοδικά από τις υπεύθυνες του περιοδικού και περιλαμβάνει σχολικά εργαστήρια, καθώς και θεματικές περιηγήσεις με τη συμμετοχή 13 οδηγών συνολικά. «Αντιγράψτε μας», μας είχε προσκαλέσει η ελβετίδα υπεύθυνη Ζιμπίλε Ρότερ (Sybille Roter) από το «Surprise». Στο πλαίσιο σχετικού εργαστηρίου, στο οποίο συμμετείχαν κάποιοι από τους οδηγούς των περιηγήσεων και των σχολικών εργαστηρίων, ενημερωθήκαμε για τις βασικές αρχές και τη μεθοδολογία που διαπερνούν το εγχείρημα, ενώ είχαμε την ευκαιρία να συζητήσουμε απευθείας με τους ίδιους τους οδηγούς για τα κίνητρα που τους ώθησαν να αξιοποιήσουν την ευκαιρία να αναλάβουν αυτόν το ρόλο, καθώς και τους λόγους που τους παρακινούν να συνεχίζουν τη συμμετοχή τους στο πρόγραμμα. Πλέον, ετοιμάζουμε τις εκπαιδεύσεις των οδηγών μας και περιμένουμε το πρώτο κουδούνι του Σεπτεμβρίου για να πάει η σχεδία στο σχολείο».
«Κατόρθωμα δεν είναι τι πέτυχες αλλά τι ξεπέρασες, αυτό τονίζω όταν μιλάω σε μαθητές», αναφέρει ο Μιχάλης Σαμόλης ο οποίος είναι οδηγός στις «Αόρατες Διαδρομές» από το 2015. Αυτό που θέλω να καταλάβουν τα παιδιά είναι ότι «στο δρόμο δεν καταλήγουν μονάχα άνθρωποι ενός συγκεκριμένου προφίλ το οποίο μπορεί να οδηγήσει στην αστεγία, αλλά και καθηγητές, πρόσφυγες, ο καθένας με τη δική του ιστορία. Προσπαθώ να μιλήσω στα παιδιά για το αναπάντεχο της ζωής, αλλά να τους προτρέψω να μη σταματήσουν στις δυσκολίες. Για μένα, το να μιλάω σε παιδιά είναι μεγάλη ευθύνη και μεγάλη καταξίωση, γιατί το να ακούν από μένα για τη ζωή στο δρόμο και πόσο δύσκολο είναι να ξεφύγεις από τα ναρκωτικά έχει άλλη βαρύτητα. Δεν είμαι ο γονιός, ούτε ο δάσκαλος. Είμαι ένας άνθρωπος που έχει ζήσει στο δρόμο».
Όπως εξηγεί ο ίδιος, «έχουν περάσει πάρα πολλοί μαθητές στα τόσα χρόνια που κάνω διαδρομές. Πάντα δείχνουν μεγάλη έκπληξη όταν συνειδητοποιούν την εικόνα που έχει η Αθήνα, 100 μέτρα κάτω από την Ομόνοια, μια ανάσα από το τουριστικό Μοναστηράκι και την Ακρόπολη. Τα παιδιά δίνουν μεγάλη προσοχή σε όσα λέω και κάνουν πολλές ερωτήσεις, με την καθαρότητα και τον αυθορμητισμό που τα χαρακτηρίζει. “Τι σου έλειπε όταν ζούσες στο δρόμο; ”“Κάνεις αρνητικές σκέψεις; ”“Ποιες καταστάσεις σε κάνουν να κλαις;”“ Πώς περνάνε οι άστεγοι τα Χριστούγεννα; Πού κάνουν μπάνιο;” είναι μερικές από αυτές. Eκείνο που αισθάνομαι όταν τελειώνει μια διαδρομή είναι ότι αυτά τα παιδιά, έχοντας δει την πραγματικότητα του δρόμου δύσκολα θα μπλέξουν με ναρκωτικά, δύσκολα θα παραιτηθούν. Για μένα προσωπικά η έκθεσή μου, το μοίρασμα της ιστορίας μου τόσο στα παιδιά όσο και στους ενήλικες που συμμετέχουν με κάνει να αισθάνομαι ότι έκανα κάτι πολύ σπουδαίο. Αισθάνομαι ότι τους προετοιμάζω για τη μετέπειτα ζωή τους, ότι όλα μπορούν να συμβούν στη ζωή και κανένας δεν είναι τόσο μακριά από μένα. Αυτός ο “ρόλος” του οδηγού είναι σπουδαίος και με έχει βοηθήσει πολύ ψυχολογικά. Το να μπει η “σχεδία” στο σχολείο μέσα από τα βιωματικά εργαστήρια θα είναι εξίσου σπουδαίο».
Αν οι «Αόρατες Διαδρομές» καλούν τους μαθητές να περπατήσουν για λίγο στους δρόμους της πόλης με διαφορετικό βλέμμα, τα εργαστήρια που έρχονται φιλοδοξούν να κάνουν κάτι ακόμη πιο δύσκολο: να τους βοηθήσουν να κοιτάξουν τον άνθρωπο δίπλα τους με περισσότερη επίγνωση.
Τα βιωματικά εργαστήρια που σχεδιάζονται δεν φιλοδοξούν απλώς να προσθέσουν μία ακόμη δράση στο σχολικό πρόγραμμα. Φιλοδοξούν να φέρουν μέσα στην τάξη ανθρώπους που μέχρι χθες βρίσκονταν έξω από αυτήν — κυριολεκτικά και συμβολικά.
Εκεί όπου οι μαθητές συναντούν, συνήθως, θεωρίες, έννοιες και παραδείγματα, θα συναντήσουν ιστορίες ζωής. Ιστορίες απώλειας, πτώσης, επιμονής και επιστροφής. Ιστορίες που δεν βρίσκονται στα σχολικά βιβλία, αλλά αποτελούν ένα πολύτιμο μάθημα για την πραγματική ζωή.
Γιατί η αστεγία, η φτώχεια και ο κοινωνικός αποκλεισμός δεν είναι αφηρημένες έννοιες. Είναι εμπειρίες που κουβαλούν άνθρωποι με όνομα, πρόσωπο και παρελθόν. Και όταν αυτές οι εμπειρίες μοιράζονται, μπορούν να μετατραπούν σε γνώση, κατανόηση και, ίσως, σε μια διαφορετική στάση απέναντι στον κόσμο. Γιατί, τελικά, το πιο σημαντικό μάθημα που μπορεί να χωρέσει σε μια σχολική αίθουσα είναι ότι καμία ζωή δεν είναι αόρατη.
Σχόλια